Społeczności wiejskie i peryferyjne Europy Środkowej mierzą się ze wspólnymi wyzwaniami terytorialnymi, takimi jak starzenie się społeczeństwa, odpływ młodych ludzi oraz rosnąca ilość odpadów w przeliczeniu na mieszkańca. Partnerzy projektu w pierwszej kolejności zidentyfikowali potrzeby na obszarach słabiej rozwiniętych, analizując m.in. regionalną charakterystykę odpadów oraz istniejące inicjatywy oddolne, aby stworzyć wiarygodną bazę danych stanowiącą punkt odniesienia dla dalszych działań.

Jak zebrano dane?

W celu uzyskania reprezentatywnych i porównywalnych danych ze wszystkich trzech krajów partnerzy projektu przeprowadzili kompleksowe, wieloetapowe badanie, w którym wzięło udział ponad 1300 osób. Zebrano opinie młodych ludzi (ze szkół), gospodarstw domowych, przedsiębiorców, przedstawicieli władz publicznych oraz innych grup docelowych na temat ograniczania ilości odpadów, zasad segregacji oraz nawyków związanych z naprawianiem przedmiotów.

Ponadto w każdym regionie partnerskim zorganizowano lokalne warsztaty skoncentrowane na praktycznym rozwijaniu kompetencji – obejmujące m.in. naprawę tekstyliów i przedmiotów codziennego użytku, cyrkularne zarządzanie przestrzenią publiczną oraz bezodpadową produkcję.

Najważniejsze wnioski i kolejne kroki:

1. Najistotniejszym wnioskiem jest fakt, że ilość wytwarzanych odpadów w przeliczeniu na mieszkańca systematycznie rośnie. W 2024 roku wynosiła ona 374 kg w LGD From Pohorje to Bohor w Słowenii, 286 kg w powiecie krapińsko-zagorskim w Chorwacji oraz 360 kg w LGD Partnerstwo dla Doliny Baryczy w Polsce.
2. We wszystkich trzech regionach stwierdzono, że gospodarstwa domowe odpowiadają za największą część wytwarzanych odpadów, podczas gdy przedsiębiorstwa wykazują tendencję do ograniczania ilości produkowanych przez siebie odpadów. Z dostępnych danych wynika również, że turyści wytwarzają nawet dwukrotnie więcej stałych odpadów w przeliczeniu na osobę niż lokalni mieszkańcy, przy czym szczególnie widoczny jest wzrost ilości opakowań i produktów jednorazowego użytku.
3. Z punktu widzenia projektu RUREVIVE warto podkreślić kilka inicjatyw oddolnych podejmowanych przez społeczności lokalne, które odnoszą się do idei zero waste.
4. Działania zwiększające świadomość i edukację w zakresie zero waste są w większości prowadzone przez przedsiębiorstwa komunalne, które oferują różnego rodzaju działania (m.in. warsztaty) dla placówek edukacyjnych, szkół i organizacji pozarządowych (np. ośrodków edukacji pozaszkolnej w Polsce).
5. Młodzież z obszarów wiejskich. Łącznie 1103 młodych osób odpowiedziało na ankietę, w tym 760 Chorwatów (69% wszystkich uczestników), 258 Polaków (23%) oraz 85 Słoweńców (8%). Porównanie wyników z poszczególnych krajów pokazuje, że źródła wiedzy młodych ludzi na temat ograniczania ilości odpadów i podejścia zero waste są podobne we wszystkich trzech krajach. Najwięcej wiedzy na ten temat młodzi ludzie zdobywali w szkole (SI – 80%, HR – 72%, PL – 65%), następnie w rodzinie (SI – 71%, PL – 65%, HR – 40%), w Internecie (HR – 40%, SI – 30%, PL – 27%), w telewizji (HR – 32%, SI – 26%, PL – 19%), a na piątym miejscu znalazły się media społecznościowe (HR – 22%, PL – 18%, SI – 16%). W tym pytaniu można było wskazać więcej niż jedną odpowiedź.
6. Gospodarstwa domowe na obszarach wiejskich. Łącznie 207 osób dorosłych odpowiedziało na ankietę, w tym 103 Polaków (50% wszystkich respondentów), 59 Słoweńców (28%) oraz 45 Chorwatów (22%). Przed udziałem w badaniu 82% Polaków, 81% Słoweńców i 73% Chorwatów słyszało już o koncepcji zero waste. 46% Słoweńców, 36% Chorwatów i 34% Polaków zdecydowanie zgadza się ze stwierdzeniem, że inicjatywy zero waste (sklepy z używanymi rzeczami, wydarzenia typu swap, kawiarenki naprawcze itp.) mogą wzmacniać lokalną społeczność. Ponadto 53% Chorwatów, 46% Polaków i 44% Słoweńców zgadza się z tym stwierdzeniem.
7. Przedsiębiorcy w Słowenii. Łącznie 24 przedsiębiorców odpowiedziało na ankietę internetową. Chcieliśmy dowiedzieć się, w jakich sytuacjach przedsiębiorcy najczęściej decydują się na wdrażanie praktyk zero waste. Większość z nich (18) robi to ze względu na osobiste przekonania, a 12 wskazało również oszczędność kosztów. Pozostali (7) wskazali na finansowanie, oczekiwania klientów lub przepisy prawa. Jednocześnie przedsiębiorcy napotykają różne bariery, które uniemożliwiają im częstsze wdrażanie takich praktyk. Największymi problemami są brak czasu (13 wskazań), wysokie koszty (8) oraz brak informacji (8). Następnie wskazywano brak wsparcia (6), brak zainteresowania rynku (5) oraz niejasne przepisy (4). Jeden z respondentów wskazał na brak zainteresowania ze strony pracowników, inny stwierdził, że jego firma nie wytwarza odpadów, a kolejny uważa, że przy wystarczającej chęci i zainteresowaniu nie ma przeszkód w stosowaniu praktyk zero waste.
8. Przedstawiciele administracji publicznej w Chorwacji. Na ankietę odpowiedziało 17 osób. Zapytaliśmy je o rodzaje działań, w których chciałyby uczestniczyć w ramach projektu RUREVIVE. Można było wybrać więcej niż jedną odpowiedź. Najczęściej wskazywaną odpowiedzią (13 wskazań) była wymiana wiedzy i doświadczeń z innymi miastami/gminami. Na drugim miejscu znalazły się szkolenia i warsztaty dotyczące zrównoważonego zarządzania, zero waste oraz rozwiązań opartych na przyrodzie (12 wskazań). Trzecie miejsce zajęły projekty pilotażowe (11 wskazań), w ramach których nowe podejścia są testowane w praktyce. Ośmiu respondentów zadeklarowało chęć angażowania lokalnej społeczności w działania. Siedmiu widzi możliwość swojego udziału w miejscach demonstracyjnych, np. poprzez prezentowanie dobrych praktyk z własnego regionu.
9. Organizatorzy wydarzeń w Polsce. Na ankietę odpowiedziało 14 osób dorosłych. Najczęściej (6 odpowiedzi) wskazywano potrzebę wsparcia w formie warsztatów, np. dotyczących tworzenia różnych przedmiotów z rzeczy niepotrzebnych lub odpadów albo planowania wydarzenia krok po kroku zgodnie z zasadami zero waste. Następnie trzy osoby wskazały potrzebę wsparcia systemowego i organizacyjnego (np. jasnych zasad gospodarowania odpadami i konkretnych wytycznych środowiskowych) oraz zwiększania świadomości wśród turystów i ogółu społeczeństwa. Dwie osoby chciałyby wymieniać doświadczenia z bardziej doświadczonymi organizatorami wydarzeń zarówno w Polsce, jak i za granicą, a także poznawać praktyczne przykłady wdrażania zasad zero waste. Jedna osoba wskazała na potrzebę wyznaczenia pracownika (konkretnego stanowiska) odpowiedzialnego za wdrażanie i monitorowanie rozwiązań środowiskowych.
10. Na podstawie informacji zawartych w Raporcie dotyczącym identyfikacji potrzeb regionalnych, przygotowanym przez DAKO, ZARA i PdDB, możemy stwierdzić, że wszystkie regiony znajdują się na najniższym poziomie hierarchii zero waste. Uzyskaliśmy również informacje na temat postrzegania idei zero waste, potrzeb oraz realistycznych oczekiwań lokalnych interesariuszy związanych z zero waste – zarówno podczas lokalnych warsztatów, jak i za pośrednictwem ankiet internetowych.

Wnioski te zostaną bezpośrednio wykorzystane przy opracowywaniu kolejnych materiałów projektu RUREVIVE, w tym przewodnika po szkoleniach pilotażowych oraz Dynamicznego Podręcznika Zero Waste. Materiały te zostaną następnie przetestowane w lokalnych centrach demonstracyjnych we wszystkich trzech regionach partnerskich.